توکنومیکس چیست و چطور ارزش یک پروژه را بسنجیم؟

چرا قیمت هر توکن تصویر کاملی نمی‌دهد؟

وقتی قیمت هر توکن پایین است، ممکن است آن را ارزان تصور کنید؛ اما قیمت یک واحد به‌تنهایی نمی‌گوید کل پروژه چه ارزشی دارد یا چه تعداد توکن در گردش است. یک پروژه می‌تواند توکن‌های بسیار زیادی داشته باشد و پروژه‌ای دیگر تعداد کمتری؛ بنابراین مقایسه‌ی فقط قیمت واحد، تصویر گمراه‌کننده‌ای می‌سازد.

برای شروع، سه مفهوم را جدا نگه دارید: قیمت واحد بهای یک توکن است؛ عرضه‌ی در گردش تعداد توکن‌هایی است که اکنون در دسترس بازار قرار دارد؛ و ارزش بازار حاصل‌ضرب این دو است. پس ارزش بازار را با قیمت هر توکن × عرضه‌ی در گردش محاسبه کنید؛ این رقم درآمد پروژه یا ارزش کل شبکه نیست. برای مقایسه، قیمت و اطلاعات عرضه را در صفحه‌ی ارزها کنار هم بررسی کنید، نه جدا از هم.

در ادامه، عرضه و توزیع را می‌خوانید، کاربرد توکن را از ادعاهای تبلیغاتی جدا می‌کنید و برنامه‌ی آزادسازی را می‌سنجید. سپس تفاوت ارزش بازار و ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کامل را محاسبه می‌کنید و در پایان، نتیجه را با یک چک‌لیست مرور می‌کنید. در بخش محاسبه، مثال اصلی مقاله نشان می‌دهد چرا فاصله‌ی دو ارزش‌گذاری را باید کنار زمان‌بندی آزادسازی و سهم تخصیص‌ها تفسیر کرد، نه به‌عنوان حکم ارزندگی.

این ارزیابی را کنار آموخته‌های پیش‌نیازتان درباره‌ی استیکینگ، نقدینگی و حضانت دارایی قرار دهید: قفل‌کردن توکن در استیکینگ، امکان معامله و شیوه‌ی نگهداری دارایی، هرکدام بُعد متفاوتی از تجربه‌ی شما را نشان می‌دهند. برای بررسی اولیه، قیمت واحد، عرضه‌ی در گردش، کل عرضه و سقف عرضه را جدا ثبت کنید؛ اگر سقف اعلام نشده، آن را «نامشخص» بنویسید.

اقتصاد توکنی دقیقاً چه چیزی را توصیف می‌کند؟

اقتصاد توکنی (Tokenomics) مجموعه‌ی قواعدی است که مشخص می‌کند توکن چگونه عرضه و توزیع می‌شود، چه کاربردی دارد و چه مشوق‌هایی رفتار دارندگان، کاربران یا مشارکت‌کنندگان را شکل می‌دهد. پس بررسی آن فقط شمارش توکن‌ها نیست؛ باید دید قواعد عرضه و پاداش‌ها در عمل چطور به کارکرد محصول وصل می‌شوند. در تصویر پایین، این بررسی را از سه محور اصلی آغاز کنید.

سه معیار عرضه را جدا ثبت کنید

عرضه‌ی در گردش توکن‌هایی است که در دسترس بازار و کاربران قرار دارند؛ توکن‌های قفل‌شده یا هنوز آزاد‌نشده معمولاً در این مقدار شمرده نمی‌شوند. کل عرضه مقدار توکن‌های ایجادشده و باقی‌مانده پس از سوزاندن توکن‌هاست. سقف عرضه بیشترین مقداری است که طبق قواعد پروژه می‌تواند ایجاد شود؛ این مقدار می‌تواند ثابت، نامشخص یا قابل‌تغییر باشد.

در جدول بررسی، عرضه‌ی در گردش، کل عرضه و سقف عرضه را در سه ستون جدا وارد کنید. اگر سقف در قرارداد یا مستندات تعیین نشده، «نامشخص» بنویسید؛ اگر اختیار تغییر آن وجود دارد، این ویژگی را هم جدا ثبت کنید. در مثال اصلی مقاله، اعداد عرضه و قیمت برای محاسبه‌ی ارزش‌گذاری به کار می‌روند؛ فاصله‌ی ارزش‌گذاری‌ها را باید کنار آزادسازی و تخصیص‌ها سنجید، نه به‌تنهایی نشانه‌ی ارزندگی دانست.

کاربرد را از ادعا جدا کنید

کاربرد توکن را مشخص و قابل‌آزمایش بنویسید: آیا برای پرداخت کارمزد استفاده می‌شود، حق رأی حاکمیتی می‌دهد، دسترسی به بخشی از محصول را فراهم می‌کند یا به‌عنوان وثیقه قفل می‌شود؟ عبارت‌هایی مانند «توکن ارزشمند است» کاربرد را توضیح نمی‌دهند. برای هر کاربرد، ثبت کنید که استفاده از محصول به نگهداری، پرداخت یا قفل‌کردن توکن نیاز دارد یا نه؛ این کار ادعای تبلیغاتی را از نیاز واقعی محصول جدا می‌کند.

قواعد را با سه منبع تطبیق دهید: قراردادهای توکن برای محدودیت‌ها و اختیارهای اجرایی، مستندات پروژه برای برنامه‌ی عرضه و توزیع، و سازوکار محصول برای سنجش کاربرد واقعی. هرجا این منابع با هم سازگار نیستند یا سقف عرضه تغییرپذیر است، آن را جداگانه در یادداشت بررسی بیاورید.

عرضه، توزیع و آزادسازی را چطور بخوانیم؟

درصد تخصیص هر گروه را جدا از کل عرضه ثبت کنید و سهم‌ها را با کل عرضه تطبیق دهید. برای هر گروه، برنامه‌ی آزادسازی را در بازه‌های ۱۲، ۲۴ و ۳۶ماهه بررسی کنید و بنویسید تا پایان هر بازه چه سهمی از کل عرضه آزاد شده است.

• تیم: سهم اعضای تیم و مدیران، زمان شروع آزادسازی و دوره‌ی واگذاری را ثبت کنید.
• سرمایه‌گذاران: سهم هر دور یا گروه سرمایه‌گذاری و تاریخ یا شرط پایان قفل را جداگانه بررسی کنید.
• خزانه: سهم تحت مدیریت پروژه و اختیار تصمیم‌گیری درباره‌ی توزیع آن را مشخص کنید.
• پاداش‌ها: سهم اختصاص‌یافته به مشارکت‌کنندگان یا اعتبارسنج‌ها و برنامه‌ی پرداخت را بنویسید.
• جامعه: سهم توزیع‌شده یا کنارگذاشته‌شده برای کاربران و سازوکار و زمان توزیع آن را ثبت کنید.

در تصویر پایین، مسیر ثبت تخصیص‌ها و آزادشدن تدریجی توکن‌ها را می‌بینید. اگر یک سهم آزاد می‌شود، آن را در جدول جداگانه ثبت کنید و وضعیت را در هر بازه‌ی زمانی به‌روزرسانی کنید.

توکن قفل‌شده معمولاً در دوره‌ی قفل با محدودیت انتقال یا استفاده روبه‌روست؛ شرایط دقیق را از قرارداد و سازوکار پروژه بررسی کنید. توکن آزادشده از قفل خارج شده، اما لزوماً در گردش نیست؛ عرضه‌ی در گردش به توکن‌هایی اشاره دارد که طبق معیار منبع مورد استفاده در دسترس بازار و کاربران‌اند. برای مقایسه‌ی قیمت و عرضه می‌توانید از صفحه‌ی ارزها استفاده کنید و تعریف عرضه‌ی در گردش را با منبع آن تطبیق دهید.

اختیار ضرب توکن، سوزاندن یا تغییر سقف عرضه را هم بررسی کنید: این اختیار در دست چه نهادی است و از طریق مدیر، چندامضایی یا قرارداد اجرا می‌شود؟ تقویم اعلام‌شده را با نسخه‌ی مستندات و قراردادهای قابل‌دسترسی تطبیق دهید و هر تفاوت را در ارزیابی خود ثبت کنید.

مثال گام‌به‌گام: ارزش بازار با ارزش‌گذاری کامل چه فرقی دارد؟

فرض کنید در یک پروژه‌ی فرضی، عرضه‌ی در گردش ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ توکن، کل عرضه ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ توکن و قیمت هر توکن ۳ دلار باشد. این سه ورودی را جدا ثبت کنید: عرضه‌ی در گردش برای محاسبه‌ی ارزش بازار، کل عرضه برای محاسبه‌ی ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کامل و قیمت واحد برای هر دو محاسبه به کار می‌رود.

دو محاسبه، دو مبنا

ارزش بازار = قیمت هر توکن × عرضه‌ی در گردش؛ پس ۳ دلار × ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ توکن = ۶٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار. ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کامل = قیمت هر توکن × کل عرضه؛ پس ۳ دلار × ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ توکن = ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار. اولی ارزش بازار بر مبنای توکن‌های در گردش را نشان می‌دهد؛ دومی همان قیمت را بر کل عرضه اعمال می‌کند.

در تصویر بالا، تفاوت مبنا روشن است: قیمت واحد در هر دو فرمول یکسان می‌ماند، اما عرضه‌ی به‌کاررفته تغییر می‌کند. از کل عرضه، ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ توکن در گردش است؛ بنابراین سهم در گردش ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۱۰۰ = ۲۰٪ است. ۸٬۰۰۰٬۰۰۰ توکن خارج از گردش می‌ماند و سهم آن ۸٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۱۰۰ = ۸۰٪ می‌شود.

فاصله‌ی ۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰ دلاری میان دو معیار نشان می‌دهد که با فرض یکسان‌بودن قیمت، بخش بزرگی از کل عرضه هنوز در گردش نیست. این فاصله به‌تنهایی زمان ورود توکن‌ها به بازار، میزان تقاضا، یا ارزندگی پروژه را ثابت نمی‌کند؛ برای تفسیرش، برنامه‌ی آزادسازی و تخصیص توکن‌ها را هم بررسی کنید.

برای دیدن قیمت‌ها و مشخصات توکن‌ها می‌توانید از صفحه‌ی ارزها استفاده کنید؛ سپس محاسبه‌ی هر معیار را با عرضه‌ی مناسب خودش انجام دهید.

چه استثناهایی مقایسه‌ی پروژه‌ها را دشوار می‌کند؟

مقایسه‌ی عرضه زمانی گمراه‌کننده می‌شود که منابع، «عرضه‌ی در گردش» را یکسان تعریف نکنند. یک منبع ممکن است توکن‌های قفل‌شده یا موجودی خزانه را بیرون از گردش بشمارد، درحالی‌که منبعی دیگر بخشی از آن‌ها را وارد محاسبه کند؛ بنابراین پیش از مقایسه، روش شمارش هر منبع را بخوانید و کنار رقم، منبع و تاریخ مشاهده را ثبت کنید.

وضعیت توکن را از شمارش جدا نکنید

بازخرید، سوزاندن، قفل‌کردن و نگهداری در خزانه یک معنا ندارند. توکن بازخریدشده هنوز وجود دارد و اگر در خزانه بماند، نحوه‌ی شمردنش به تعریف منبع بستگی دارد؛ توکن سوزانده‌شده از دسترس خارج شده است؛ توکن قفل‌شده همچنان وجود دارد، اما فعلاً قابل‌انتقال نیست. در جدول خود، برای هر مورد هم وضعیت توکن و هم نحوه‌ی احتساب آن در عرضه‌ی در گردش را بنویسید.

سقف ثابت را با عرضه‌ی تغییرپذیر یکی نگیرید. بعضی طرح‌ها پاداش انتشار دارند یا اختیار مدیریتی برای تغییر عرضه در نظر می‌گیرند؛ این موارد را جدا از سقف عرضه ثبت کنید و مشخص کنید تصمیم تغییر عرضه دست چه نهادی است. برنامه‌ی آزادسازی را هم در بازه‌های ۱۲، ۲۴ و ۳۶ماهه بسنجید و سهم آزادشده را از کل عرضه حساب کنید؛ عرضه‌ی در گردش، کل عرضه و سقف عرضه باید در ستون‌های جدا بیایند و سقف نامشخص را «نامشخص» بنویسید.

جریان ارزش و منشأ تقاضا را دنبال کنید

در پروژه‌ی چندتوکنی، نقش هر توکن را جداگانه ترسیم کنید: کدام توکن برای پرداخت است، کدام پاداش می‌دهد و کدام حق رأی یا سهمی از کارمزد ایجاد می‌کند. برای هر کاربرد بنویسید آیا استفاده از محصول به نگهداری، پرداخت یا قفل‌کردن توکن نیاز دارد؛ سپس تقاضای ناشی از مصرف محصول را از تقاضایی که به پاداش‌های موقت وابسته است جدا کنید.

فاصله‌ی ارزش بازار و ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کامل در مثال بخش قبل را به‌تنهایی نشانه‌ی ارزندگی ندانید؛ آن را همراه با زمان‌بندی آزادسازی و سهم تخصیص تیم، سرمایه‌گذاران، خزانه و جامعه بررسی کنید. مجموع تخصیص‌ها باید با کل عرضه سازگار باشد و هر منبع یا تاریخ متفاوت را پیش از نتیجه‌گیری ثبت کنید.

کدام خطاها تحلیل توکنومیکس را منحرف می‌کنند؟

عددهای جدا را با هم اشتباه نگیرید

قیمت پایین هر واحد به‌تنهایی نشانه‌ی ارزش‌گذاری پایین پروژه نیست؛ تعداد توکن‌های در گردش را هم در محاسبه وارد کنید. ارزش بازار را از «قیمت هر توکن × عرضه‌ی در گردش» به دست آورید؛ این عدد درآمد پروژه یا ارزش کل شبکه نیست. ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کامل را جداگانه، با ضرب قیمت در کل عرضه‌ی قابل‌انتشار، گزارش کنید و آن را جای ارزش بازار ننشانید؛ برای تفاوت این دو معیار به مثال گام‌به‌گام مقاله رجوع کنید.

در جدول بررسی، عرضه‌ی در گردش، کل عرضه و سقف عرضه را در سه ستون ثبت کنید؛ سقف نامشخص را همان‌طور بنویسید. اعلام یک عدد برای عرضه، به‌تنهایی آن را قطعی نمی‌کند: برنامه‌ی آزادسازی را در بازه‌های ۱۲، ۲۴ و ۳۶ماهه بررسی کنید و سهم آزادشده را با کل عرضه بسنجید. همچنین بررسی کنید چه کسی اختیار ضرب، سوزاندن یا تغییر عرضه را دارد و این اختیار با چه محدودیت‌هایی همراه است.

تخصیص و کاربرد را راستی‌آزمایی کنید

سهم تیم، سرمایه‌گذاران، خزانه و جامعه را جداگانه ثبت و جمع کنید؛ مجموع درصدها باید با کل عرضه سازگار باشد. اگر درصدها با هم جور درنمی‌آیند یا مبنای محاسبه‌شان روشن نیست، آن‌ها را بدون توضیح وارد تحلیل نکنید. برای هر کاربرد ادعاشده، دقیق بپرسید استفاده از محصول مستلزم نگهداری، پرداخت یا قفل‌کردن توکن است یا نه؛ کاربرد تبلیغاتی را تقاضای واقعی حساب نکنید.

چک‌لیست نهایی ارزیابی را اجرا کنید

برای هر پروژه یک برگه‌ی بررسی بسازید و ستون‌های معیار، مقدار، منبع، تاریخ و پرسش باز را در آن بگذارید. همه‌ی رقم‌ها را از یک منبع واحد بردارید و تاریخ ثبتشان را بنویسید؛ اگر منابع اختلاف دارند، اختلاف را در پرسش باز ثبت کنید و رقم‌ها را با هم ترکیب نکنید.

شش محور برگه‌ی بررسی

• عرضه: عرضه‌ی در گردش، کل عرضه و سقف عرضه را در سه ردیف جدا وارد کنید؛ اگر سقف مشخص نیست، بنویسید «نامشخص».
• ارزش‌گذاری: ارزش بازار را از قیمت هر توکن × عرضه‌ی در گردش به دست آورید؛ این رقم درآمد یا ارزش کل شبکه نیست. برای ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کامل، قیمت را در کل عرضه‌ی قابل‌انتشار ضرب کنید و نتیجه را جداگانه گزارش دهید.
• تخصیص: درصد سهم تیم، سرمایه‌گذاران، خزانه و جامعه را جدا ثبت کنید. جمع درصدها را با ۱۰۰٪ تطبیق دهید و هر اختلاف را در برگه بنویسید؛ درصد ناسازگار را بی‌توضیح اصلاح نکنید.
• آزادسازی: برنامه را در بازه‌های ۱۲، ۲۴ و ۳۶ماهه بررسی کنید و سهم آزادشده را نسبت به کل عرضه بسنجید. مقدار و تاریخ هر آزادسازی را با منبعش ثبت کنید.
• اختیار مدیریتی: مشخص کنید چه کسی می‌تواند عرضه، کارمزد یا قواعد توکن را تغییر دهد و تصمیم‌ها با چه سازوکاری گرفته می‌شوند.
• کاربرد: برای هر کاربرد بنویسید استفاده از محصول به نگهداری، پرداخت یا قفل‌کردن توکن نیاز دارد یا نه؛ کاربرد تبلیغاتی را از تقاضای واقعی جدا کنید.

در نمونه‌ی بخش پیشین، فاصله‌ی دو ارزش‌گذاری را کنار تخصیص‌ها و برنامه‌ی آزادسازی ارزیابی کنید؛ این فاصله به‌تنهایی نشانه‌ی ارزندگی نیست. برای گردآوری رقم‌ها می‌توانید از صفحه‌ی ارزهای کریپکس هم استفاده کنید و منبع و تاریخ هر مقدار را در برگه نگه دارید.

قدم بعدی: اطلاعات را از کجا ادامه دهیم؟

برای مقایسه‌ی نمادها و مشخصات پایه، از [صفحه‌ی ارزها](/coins) شروع کنید. این صفحه نقطه‌ی شروع گردآوری اطلاعات است؛ برای سنجش ادعاها و جزئیات توکنومیکس، آن را جایگزین مستندات رسمی پروژه نکنید.

در مقاله‌ی بعدی، «وایت‌پیپر را چطور بخوانیم؟»، روش بررسی ادعاها و سازوکار پروژه را دنبال کنید. برای آشنایی با آمار زنجیره‌ای و محدودیت‌های تفسیر آن هم مقاله‌ی «تحلیل آنچین: مقدمه و محدودیت‌ها» را بخوانید.

برای هر کاربرد توکن نیز مشخص کنید استفاده از محصول به نگهداری، پرداخت یا قفل‌کردن توکن نیاز دارد؛ کاربرد تبلیغاتی را با تقاضای واقعی یکی نگیرید. فاصله‌ی ارزش بازار و ارزش‌گذاری با عرضه‌ی کاملِ مثال پیشین را کنار برنامه‌ی آزادسازی و تخصیص‌ها بخوانید، نه به‌عنوان حکم ارزندگی به‌تنهایی.

اقدام بعدی: یک پروژه انتخاب کنید و در یک برگه، عرضه‌ها، تخصیص‌ها و آزادسازی‌های آن را ثبت کنید؛ هر مورد نامشخص را صریحاً علامت بزنید.